نقد و بررسی کتاب «نامه‌رسان»ِ ساسان ناطق در کتابخانۀ مرکزی آستان قدس رضوی «نامه‌رسان»، در خاکریز منتقدان

 فرشته صداقت حسن‌زاده. گروه گزارش. سلسله‌نشست‌های ادبی شمس که چندی است با میزبانی و سُکان‌داری سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی در گوشه‌ای دنج از این مرکز هر بار به خوانش و نقد کتابی می‌پردازد، این بار، در قالب نشست‌هایی سه‌گانه‌ به بزرگداشت و یادبود هفتۀ دفاع مقدس پرداخت که عصر دوشنبه، دومین آن با حضور جمعی از اهالی قلم برگزار شد.
کتاب «نامه‌رسان» به اتفاق نویسندۀ جوانش‌؛ ساسان ناطق، میهمان ویژۀ این نشست بود. علی براتی گجوان؛ روزنامه‌نگار، نویسنده و منتقد ادبی، و حسین عباس‌زاده؛ نویسنده و مسئول دفتر آفرینش‌های ادبی حوزۀ هنری خراسان رضوی، کارشناسان این نشست بودند و ابوالفضل حسن‌آبادی؛ مورخ و مدیر بخش اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی، رضا کاظمی؛ نویسندۀ جوان اردبیلی، و محمدزاده؛ رزمندۀ نویسنده و منتقد ادبی نیز از دیگر مهمانان این نشست بودند که به نقد کتاب پرداختند. علی جعفری؛ منتقد نشست های نقد و بررسی جشنوارۀ تئاتر استانی خراسان رضوی، نیز اجرای این نشست را به عهده داشت.
«نامه‌رسان» کتاب خاطرات محمود منصوری از رزمندگان و آزادگان ایلامی است که در عملیات والفجر10 در اسفندماه 66 به اسارت عراقی‌ها درآمد و به زندان الرشید منتقل شد. این اثر با مصاحبه و قلم ساسان ناطق در 330 صفحه و 20 فصل به نگارش درآمده و انتشارات سورۀ مهر آن را منتشر کرده است. تخصص و حوزۀ علایق مختلف منتقدان این نشست، نقد این کتاب را با بحث‌هایی داغ همراه کرد.
چند سؤال اساسی
در ابتدای این نشست، علی براتی‌گجوان به طرح چند سؤال اساسی دربارۀ کتاب‌های خاطره پرداخت که به بحث جهت داد. وی گفت: آیا کتاب خاطره را می‌شود نقد کرد؟ سهم نویسنده در این کتاب‌ها چقدر است و تا چه اندازه می‌تواند آن را تغییر دهد؟ و آیا می‌توان به این کتاب‌ها به عنوان سند تاریخی استناد کرد؟
ابوالفضل حسن‌آبادی، در این‌باره، استناد داشتن یا نداشتن کتاب خاطرات را به میزان دقت راوی و عدم دخالت نویسنده وابسته دانست و اظهار کرد: خاطرات می‌تواند به عنوان سند تاریخی قضاوت شود اما به طور کلی در تاریخ شفاهی باید دید خاطرات تا چه اندازه دقیق است. وی عنوان متناسب با موضوع، و روایت اسارت یک فرد عادی را از نکات قوت «نامه‌رسان» دانست و درمقابل اظهار کرد: اغلب کتاب‌های خاطرات مقدمه‌های ضعیفی دارند که در این کتاب نیز همین مشکل دیده می شود. وی افزود: راوی و نقش اول این کتاب، یک فرد بومی است و لهجه دارد اما هیچ اثری از روایت بومی در این اثر دیده نمی‌شود.
نامه‌رسان؛ اثری فراتر از کلیشه‌ها
حسین عباس‌زاده، نویسنده و منتقد جوان مشهدی در ادامه، «نامه‌رسان» را نه یک کتاب خاطره، بلکه خاطره‌داستان دانست و تصریح کرد: نویسنده از عناصر داستانی در روایت خود استفاده کرده و این از ویژگی‌های مثبت این اثر است. وی شروع خوب، بازگشت به زندگی گذشتۀ راوی با ترفندهای خاص، حذف قضاوت راوی و واگذار کردن آن به مخاطب، و دادن اطلاعات به صورت قطره‌چکانی را از دیگر نکات قابل تحسین این اثر دانست و گفت: داستان از یکی از بهترین و هیجان‌انگیزترین بخش‌ها یعنی زخمی شدن و اسارت راوی آغاز شده که این برای مخاطب کشش ایجاد می‌کند.
وی ادامه داد: با توجه به اینکه من این اثر را خاطره‌داستان می‌دانم، این نقد را دارم که چرا شخصیت و اندیشۀ شخصیت در این داستان، ضعیف است؟ کتاب شروع خیلی خوبی دارد اما هرچه به پایان می‌رود ضعیف می‌شود. عباس‌زاده درمجموع این کتاب را اثری موفق دانست و گفت: من این کتاب را موفق می‌دانم چون به ادبیات دفاع مقدس خدمت می‌کند و چون از عناصر داستانی بهره برده مخاطب را جذب می‌کند.
محمدزاده؛ رزمنده‌ای که این روزها در خیل نویسندگان است و در نقد کتاب نیز دست دارد، نفر بعدی‌ای بود که به صحبت دربارۀ این کتاب پرداخت. او نیز این اثر را خاطره‌داستان دانست و گفت: من هم معتقدم کتاب شروع خوبی دارد. از طرفی صفحه به صفحه ردپای نویسنده دیده می‌شود و این مخاطب را برای شنیدن ادامۀ ماجرا علاقه‌مند می‌کند اما باید گفت این اثر، جدای از اینکه به یک مشاور نظامی نیاز داشته، دربارۀ مصائب و واقعیت‌های اسارت، تنها 20 درصد حقایق را گفته است.
عباس‌زاده، دراین‌باره در دفاع از نویسنده گفت: ناطق برای دوری از کلیشه این کار را کرده است. ما در کتاب‌های مشابه بخش‌های زیادی را در بدرفتاری‌های عراقی‌ها می‌بینیم، ناطق در اثر خود خواسته منصفانه برخورد کند و با دوری از کلیشه، خوب و بد را در کنار هم ببیند. براتی گجوان نیز در این خصوص با اشاره به وجود شخصیت‌های عراقی مثبت در روایت، این اثر را کاری متفاوت خواند.
رضا کاظمی؛ نویسندۀ جوان اردبیلی، نیز از کسانی بود که در تمجید از «نامه‌رسان» سخن گفت. او پرداختن به خاطره یا خاطره‌داستان بودن این اثر را مسئله‌ای انحرافی دانست و بیان کرد: این کتاب قرار است یک واقعیت را به ما برساند. ما به تعداد راویان، واقعیت داریم و وفاداری به روایت خام راوی، جزء اصول تخطی‌ناپذیر است.
علی جعفری که وظیفۀ اجرای نشست را به عهده داشت نیز در پایان با دیدی سینمایی به نقد اثر پرداخت و گفت: حقیقت این است که من تا صد صفحۀ اول هیچ چیزی درک نکردم. فضاسازی‌ها خوب است اما اتفاق مهمی نمی‌افتد و از طرفی اطلاعات، ناگهانی داده می‌شود. حال دلیل این کشش نداشتن، یا خاطرۀ ساده و سطحی راوی است و یا عدم توانایی نویسنده در بیرون کشیدن خاطرات برجسته. براتی گجوان، به این نقد جعفری، واکنش نشان داد و گفت: من با این مطلب که صد صفحۀ اول، چیزی ندارد، مخالفم. اتفاقاً بهترین بخش کتاب، همان آغازین صفحات است که از زخمی شدن و اسارت راوی شروع می‌شود.
خیال‌پردازی در خاطره‌نگاری، خیانت است
در پایان، نوبت به ساسان ناطق رسید تا به دفاع از اثر خود بپردازد. او اختلاف نظر منتقدان را به دلیل تفاوت علایق آنان دانست و گفت: این از محاسن این نشست است که افرادی با تخصص‌ها و حوزه‌های علاقه‌مندی و کاریِ متفاوت، به نقد «نامه‌رسان» پرداختند. وی که جوایز ادبی متعددی را در کارنامۀ خود دارد، درخصوص دخالتش در روایت داستان تأکید کرد: این کتاب، تماماً مبتنی بر سخنان راوی است. راوی به شدت جزئی صحبت می‌کرد و من هم با توجه به عناصر داستانی، سعی می‌کردم جزئیات را از او بپرسم. من به جای راوی حرف نمی‌زدم و فقط شکل ادبی به سخنان او دادم. حتی یک درصد از این کتاب، تخیل نیست. اگر قرار بود تخیلات خود را در اثر بیاورم، نامش خیانت بود و این دقیقاً همان کاری است که خارج‌نشینان انجام می‌دهند؛ یعنی تحریف تاریخ. من به عنوان نویسنده، تخیل دارم اما زمانی که خاطرات یک فرد را می نویسم تخیلم را کنار می‌گذارم. سهم من به عنوان نویسنده، این است که برای خوب بودن کار، تغییر روایت داشته باشم و استناد، سهم راوی است ما پیش از چاپ، کتاب را در اختیار راوی می‌گذاریم و او تأیید می‌کند.
این نویسندۀ جوان تبریزی، چندصدایی را از ویژگی‌های کار خود خواند و گفت: این یک اثر چندصدایی است که فقط راوی صحبت نمی‌کند و این شیوۀ من است. ناطق درخصوص انتقاد به او برای نداشتن مشاور نظامی، پاسخ داد: این نقد دربارۀ داستان‌نویسی سخن دقیقی است اما نه دربارۀ خاطره‌نگاری. برگزیدۀ پنجمین دورۀ جشنوارۀ انتخاب کتاب سال رضوی، دربارۀ نپرداختن به جزئیات در برخی قسمت‌های کتاب اظهار کرد: نخواستم غلو کنم. زمانه دزد بزرگی برای ذهن است، گاهی راوی نمی‌تواند همه چیزهایی را که ما انتظار داریم به خاطر آورد. در این موارد نویسنده می‌تواند راحت جاهای خالی را با جزئیات تخیلی پُرکند، ولی من این کار را نمی‌کنم چون با ادبیات دفاع مقدس صادق هستم.
ساسان ناطق در حاشیۀ این نشست در گفتگو با خبرنگار ما این‌گونه نشست‌ها را نشانۀ بلوغ برگزارکنندگان دانست و گفت: ما با این جلسات، ادبیات و یاد شهدا را زندگی می‌کنیم. این نزدیکی نویسنده، راوی و مخاطب به یکدیگر اتفاق بسیار زیبایی است و در استان‌های زیادی هم برگزار می‌شود. مهم این است که ماحصل این صحبت‌ها را به عنوان یک نتیجۀ کارکردی و کاربردی به کار ببریم.

 
 
1396/7/10 دوشنبه
 

نظر شما
نام
پست الكترونيک
وب سایت
نظر
بيشتر
تعداد بازديد اين صفحه: 68