نقد ادبي کتابي از «محمد خسروي راد» در کتابخانۀ مرکزي آستان قدس رضوي منتقدان به «شرحِ آسمان» پرداختند

  در ابتداي اين نشست، سيد سعيد موسوي با بيان اينکه «شرح آسمان» با موضوع زندگي شهيد ابراهيم فخرايي در پنج فصل تنظيم شده که هر فصل مشتمل بر قطعاتي از خاطرات است، به معرفي نويسنده پرداخت و گفت: «محمد خسروي راد متولد 1349 در مشهد است و تاکنون آثار زيادي همچون مجموعه داستان آب و آتش، مجموعه داستان عکس رنگي مشترک، مجموعه خاطرات دفاع مقدس، خاطرات سردار شهيد حسن باقري، چشم بيدار حماسه و بسياري کتب ديگر به چاپ رسانده است و افتخارات زيادي از جمله تقدير از سوي جشنواره مطبوعات کشور و برنده دو دوره کتاب سال در کشور و خراسان را در کارنامه دارد.»
روايتِ شهيدِ آسمان‌جاي؛ «ابراهيم فخرايي»
سپس عليرضا کمره‌اي با اين مقدمه که همة ما مرهون جانبازي‌هاي شهدا به ويژه اين شهيدِ آسمان‌جاي «ابراهيم فخرايي» هستيم و جان‌فشاني‌هاي آنان را نه مي‌توان به وصف درآورد و نه حتي درک کرد، «شرح آسمان» را في‌نفسه ارزشمند خواند و گفت: «هوانيروز اقدامات خارق‌العاده و شبه‌معجزة زيادي در جنگ انجام داد که در کتاب، اطلاعات فراواني در اين باره به مخاطب داده مي‌شود، هرچند آنچه در کتاب ذکر شده، تنها شمه‌اي کم‌رنگ از فعاليت‌هاي هوانيروز است. از طرفي، اگر اين کتاب نوشته نمي‌شد، اين شهيد گرانقدر همچنان ناشناخته بود و از اين رو بايد تلاش‌هاي نويسنده را ارج نهاد.»
وي افزود: «يک رويداد تا تبديل به روايت نشود رويداد نيست و چيزي از آن نمي‌دانيم. شرح آسمان يک رخداد روايي است، و در ازاي آنچه در بيرون اتفاق افتاده يک رخداد ثانوي است که وقايع زندگي شهيد را از مرز نسيان بيرون آورده و به ثبت و ظهور کلامي-روايي رسانده است.»
شرح آسمان؛ تذکره‌يادواره‌اي مبتني بر بازنوشت گفته‌هاي ديگران
کمره‌اي کتاب را نوعي تذکره‌يادواره مبتني بر روايت ديگران درباره شهيد دانست و ادامه داد: «مجموع آنچه در کتاب آمده، به نقل و بازنوشت گفته‌هاي مراجع روايي متکي است. به تعبيري اين کتاب مجموعه روايات منقولِ بازنوشته از ديگران يا خاطرات ديگران دربارة شهيد است و بنابراين اطلاق عنوان زندگي‌نامه بر کتاب، خالي از تسامح نيست.»
وي زندگي‌نامه‌ها را از نوع ادبي مستند يا گونه‌هاي ترکيبيِ تاريخي-ادبي دانست که داراي انواع متعدد است و توضيح داد: «اساسا يادنگاري‌ها و يادگزاره‌ها که شامل انواع خاطره‌نويسي‌ها و خاطره‌پردازي‌ها هم مي‌شود، وقتي دربارة شهيد به قلم در‌آيد، سياق ادبي پيدا مي‌کند. دلايل اين امر متعدد است؛ ما عموماً بر پايه يک سنت ديرين فرهنگي به تذکره‌نامه‌ها رو مي‌کنيم؛ براي مثال اگر کشف المحجوب هجويري، تذکره‌الاولياء عطار و نفحات الأنس جامي را بنگريم، نخ تسبيح پنهاني در مجموع اين تذکره‌نويسي‌ها ديده مي‌شود که اگر بخواهيم به لحاظ متن‌شناسي بررسي کنيم، يک مورد آن نگرش فراعيني و متافيزيکي به زندگي است که به حال و هواي فرهنگي زبان فارسي و ادبيات ايران برمي‌گردد.» وي نگاه به جنگ و دفاع مقدس را بر پايه فرهنگ ديني، اسلامي، شيعي، کربلايي از نوع ايراني آن دانست و گفت: «در حقيقت زندگي‌نامه‌نويسي در سنت فرهنگي ما ريخت ادبي پيدا مي‌کند؛ يعني زندگي‌نامه‌هاي ما مملو از نشانه‌هاي احساسي، عاطفي، متافيزيکي و فراعيني است.»
«فست بوک»؛ خوراک فرهنگي عصر ما
کمره‌اي خاطرنشان کرد: «در دنياي امروز که فرصت خواندن مطالب طولاني نيست، بايد «فست بوک» توليد کرد. همچنان که مقالات علمي کليدواژه و چکيده دارند و با نگاه به آنها شخص تصميم مي‌گيرد مقاله را بخواند، در کتاب هم بايد در نگاه اول مقدمه‌اي کوتاه و کلي درباره موضوع درج گردد تا شخص راغب به خواندن آن باشد.»
اين کارشناس حوزة نقد، عنوان کتاب را مهم‌ترين شناسة شناساي يک کتاب دانست که حکم ويترين کتاب را دارد و اضافه کرد: «عنوان «شرح آسمان» يک ترکيب استعاري است براي کسي که از زمين بريده و به آسمان پيوند خورده است و نوعِ خط روي جلد نيز، هنريست.»
وي کتاب را اثري خوش‌دست و از معدود کتبي دانست که در آن غلط املايي به چشم نمي‌خورد و ادامه داد: «داستان‌گرايي و داستان‌دوستي نويسنده در کتاب آشکار است و ذوق خلاق نويسنده در چينش روايت‌ها احساس مي‌شود، اما بسياري از قطعات داستان، بدون نام مرجع روايت يا راوي آمده و با قرائن مي‌توان فهميد گوينده کيست. همچنين گاهي ديده مي‌شود کساني که در حوزه جنگ قلم مي‌زنند، چون خود، برخي اصطلاحات را مي‌دانند آن را براي مخاطب شرح و توضيح نمي‌دهند که بايد بيشتر به اين مسأله دقت کرد.»
جنگ براي زنان، تمام نشده است
کمره‌اي نقش همسر شهيد را در کتاب کم‌رنگ دانست و گفت: «اگر همسران و پشتيباني‌هاي پيدا و پنهان آنان نبود، بزرگ‌مردان جنگ نمي‌توانستند به آنچه رسيدند برسند. بايد اين حقيقت را دانست که جنگ براي مردان تمام شده است اما براي زنان به اين آساني تمام نمي‌شود.» وي با اين توضيح که نقد يک کتاب بدين معناست که کتاب ارزش وقت گذاشتن و خواندن داشته است، بيان کرد: «نقد بايد اثباتي و ايجابي باشد و از نقدِ منجر به نفي فايده‌اي حاصل نمي‌شود.»
عليرضا کمره‌اي در بخشي ديگر از سخنانش، به انتقادات يکي از حضار که اثر را فاقد رنگ و ترکيب و جذابيت‌هاي داستاني دانست پاسخ داد: «اشکالات واردشده، از منظر داستان‌نويسي يا داستان‌خواني است. در اين اثر هم، نويسنده توانايي خلق داستان را داشته است، اما ناگزيري‌هايي وي را به اين سو کشانده که تذکره‌گونه بنويسد که يکي دوري زمان و پراکندگي اطلاعات است.»
اين نقّاد ادبي، يک ويژگي‌ متن‌هاي تذکره‌اي را، برجسته‌سازي خصوصيات يک شخص و نديد‌انگاشت خصوصيات ديگر او دانست و از آن با عنوان «ترسيم تمثالي روايت‌تذکره» ياد کرد. کمره‌اي براي توضيح بيشتر اين مطلب به ماجراي شهيد محسن حججي اشاره کرد و آن را زادة يک روايت تصويري دانست و ادامه داد: «تصوير شخصي با ظاهر زشت‌روي که نماد کامل شقي را در فرهنگ ما دارد و از پشت شهيد را گرفته و سيماي شهيد که نماد اتقياء در فرهنگ ماست، پرده‌خواني‌هاي گذشته را تداعي مي‌کند، و اگر اين تصوير گرفته نمي‌شد، روايتي شکل نمي‌‌گرفت. همچنان که ديديم بلافاصله اين تصوير، در انواع گزاره‌هاي تصويري و روايت تصويري بازروايي شد. اين يعني واقعه روايت را مي‌سازد و روايت واقعه را، و اين دو تأثير متقابل بر هم دارند. همچنان که در شرح آسمان هم نويسنده، تمثال نگري را به خوبي انجام داده است.»
نوشتن از شهيد؛ سخت‌ترين نوع نوشتار در جنگ
در ادامه، دکتر حسن‌آبادي با بيان اينکه سخت‌ترين نوع نوشتار در جنگ، نوشتن دربارة شهيد است، ادامه داد: «نگاه فعلي جامعة ما نسبت به شهيد نگاه انتقادپذير نيست و دست نويسنده در اين حيطه بسته است. خود شهيد حضور ندارد و نويسنده مجبور است دست به جستجو و تحقيق بزند آن هم يا از خانواده و نزديکان که نگاه خاصي نسبت به شهيد خود دارند، يا عده‌اي که ممکن است دچار فراموشي شده و يا به دلايل متعدد تمايلي نداشته باشند وارد بحث شوند.»
وي ادامه داد: «کتاب بين اول‌شخص و سوم‌شخص در نوسان است. همچنين بيان راوي در اثر ديده نمي‌شود؛ براي مثال کتابي که درباره شهيد برونسي نوشته شده، مملو از اصطلاحات مشهدي است و اگر در شرح آسمان هم لحن و بيان راوي رعايت مي‌شد، جذابيت بيشتري پيدا مي‌کرد.»
در ادامه، علي براتي گجوان با ابراز اينکه تاکنون آثار زيادي درباره هوانيروز توليد نشده است که اين ارزش «شرح آسمان» را دوچندان مي‌کند، تصريح کرد: «از خواندن کتاب لذت بردم؛ بعضي روايت‌ها فاز داستاني خوبي دارد که در همه کتاب رعايت نشده است. در برخي بخش‌ها کلي‌گويي ديده مي‌شود و گاه فضاسازي به خوبي انجام نگرفته است.» وي ادامه داد: «وقتي فضايي را روايت مي‌کنيم، نياز است واژگاني به کار رود که مربوط به همان فضا و زمان است، در اين اثر برخي واژگان مربوط به روزگار ماست که در متنِ مربوط به دوران جنگ به کار رفته است.»
دوست‌ دارم براي مخاطبِ عام بنويسم
در انتهاي نشست، نويسندة کتاب با ابراز اينکه پيوسته در جلسات نقد مشتاقم نظرات خوانندگان را بشنوم، عنوان کرد: «با گرفتاري‌‌ها و مشغله‌هاي مختلفي که در اين دوره براي افراد وجود دارد، فرصتي طلايي است که عده‌اي اهل روح و معنا و اهل قلم دور هم جمع شوند و من خدا را شکر مي‌کنم که چنين فرصتي برايم فراهم شد.» خسروي راد با بيان اينکه تذکره‌نويسي و خاطره‌نويسي مرز باريکي دارد و ملاحظات حرفه‌اي‌گري در بازار نشر قلم نويسنده را تنظيم مي‌کند، گفت: «زماني در عرصة ادبيات پايداري، اين ديدگاه پديد آمد که بهتر است در روايت‌هاي حوزة جنگ، جنبة مخاطب عام در نظر گرفته شده و مطالب داستاني‌تر نوشته شود. من بيشتر پيرو اين ايده‌ام و دوست دارم کاري براي مخاطب عام انجام دهم.»
نويسندة «شرح آسمان» با بيان اينکه در سرزمين خراسان که نويسندگي در خون افراد جاي دارد، جاي جلسات نقد کتاب بسيار خاليست، افزود: «اين سرزمين تشنة چنين برنامه‌هايي است؛ به ويژه با توجه به اينکه تأمين هزينه‌هاي چنين جلساتي را عموماً مراکز خصوصي بر عهده نمي‌گيرند، بسيار ارزشمند است که مراکزي مثل کتابخانه آستان قدس در کنار ديگر فعاليت‌هاي فرهنگي، به برگزاري چنين جلساتي اهتمام مي‌کنند که اميدوارم چنين نشست‌هايي پيوسته برقرار باشد.»
 

 
 
1396/7/12 چهارشنبه
 

نظر شما
نام
پست الكترونيک
وب سایت
نظر
بيشتر
تعداد بازديد اين صفحه: 46